Araştırmanın Önündeki Engelleri Kaldırın: Açık Erişim
Açık Erişim (Open Access - OA), araştırma çıktılarının dijital ortamda herhangi bir ödeme duvarı, şifre veya lisans kısıtlaması olmaksızın, herkes tarafından serbestçe erişilebilir ve kullanılabilir olmasıdır. Bilginin demokratikleşmesi, bilimin hızlanmasını sağlar.
Neden Açık Erişim?
Görünürlük ve Etki
Araştırmanız daha geniş kitlelere ulaşır, daha fazla okunur ve atıf alma potansiyeliniz artar.
Bilginin Demokratikleşmesi
Kurum büyüklüğü veya bütçesinden bağımsız olarak, farklı dillerdeki ve disiplinlerdeki bilgi her seviyeden araştırmacıya açılır.
Kalıcı Koruma
Güvenilir üst veriler (metadata) sayesinde, araştırma verilerinizin ve yayınlarınızın uzun vadeli korunması garanti altına alınır.
İnovasyona Hız Katar
Dergi fiyatlarındaki tekel kırılır, bilimsel iletişim güçlenir; böylece yeni keşiflerin ve yeniliklerin önü açılır.
Açık Erişim Türleri / Terminoloji
Bilimsel bir makalenin, genellikle "Makale İşlem Ücreti" (APC) ödenerek, tamamen açık erişimli bir dergide yayımlanmasıdır. Yayımlandığı an itibarıyla herkese ücretsiz olarak açıktır.
Yazarın, hakem denetiminden geçmiş makalesinin bir kopyasını (çoğunlukla yayıncı ambargosu bittikten sonra), üniversitenin kurumsal arşivi (örneğin; SU Research Database) gibi ücretsiz erişilebilir bir platformda paralel olarak yayımlamasıdır.
Geleneksel olarak abonelik ücretiyle okunan bir dergide, yazarın ekstra bir ücret ödeyerek (APC) sadece kendi makalesini açık erişimli hale getirme seçeneğidir.
Pre-print: Makalenin hakem değerlendirmesinden (peer-review) geçmemiş ilk halidir.
Post-print: Makalenin hakem sürecinden geçmiş, düzeltmeleri yapılmış ancak yayıncı mizanpajı henüz uygulanmamış versiyonudur.
Yayıncının, bir makalenin açık arşivlerde ücretsiz olarak yayımlanabilmesi için koyduğu süre kısıtlamasıdır (örn. yayınlandıktan sonraki 6 veya 12 ay).
Açık Bilim Nedir?
Açık Bilim; bilimsel araştırma süreçlerinin, verilerin, yayınların ve araçların dijital teknolojiler aracılığıyla araştırma topluluğu ve toplumla şeffaf bir şekilde paylaşılmasıdır. Araştırmanın şeffaflığını artırır, tekrarlanan çalışmaları önler ve küresel bilimsel iş birliğini güçlendirir.
Sabancı Üniversitesi'nin bilimsel yayın ve verilerin açık erişimli olarak arşivlenmesini teşvik eden kurumsal ilkeleri.
Plan S, Eylül 2018'de başlatılan Açık Erişimli yayıncılık girişimidir. Plan, uluslararası bir araştırma fon sağlayıcıları konsorsiyumu olan cOAlition S tarafından desteklenmektedir. Plan S, 2021'den itibaren kamu hibeleriyle finanse edilen araştırmalardan kaynaklanan bilimsel yayınların, uyumlu Açık Erişimli dergilerde veya platformlarda yayınlanmasını zorunlu kılmaktadır.
“2021’den itibaren, ulusal, bölgesel ve uluslararası araştırma konseyleri ile fon sağlayıcı kuruluşlar tarafından kamu veya özel fonlarla desteklenen araştırmalardan elde edilen tüm akademik yayınlar; Açık Erişim dergilerinde, Açık Erişim platformlarında yayımlanmalı veya embargosuz şekilde Açık Erişim arşivleri üzerinden derhal erişime açılmalıdır.”*
* Ocak 2020’den sonra Plan S’yi politikalarına dahil etmeyi kabul eden fon sağlayıcılar için başlangıç tarihi, bu kabulden bir yıl sonrasıdır.
Ayrıca:
Telif hakkı, yazarlarda veya kurumlarında kalır. Tüm yayınlar, Berlin Bildirgesi’nde tanımlanan gereklilikleri karşılamak amacıyla tercihen Creative Commons Atıf (CC BY) lisansı olmak üzere açık bir lisans altında yayımlanmalıdır.
Fon sağlayıcılar, yüksek kaliteli Açık Erişim dergileri, platformları ve arşivlerinin sunması gereken hizmetlere ilişkin sağlam ölçütler ve gereklilikler geliştirecektir.
Yüksek kaliteli Açık Erişim dergileri veya platformları henüz mevcut değilse, fon sağlayıcılar bunların kurulmasını ve desteklenmesini eşgüdümlü biçimde teşvik edecek; gerekli durumlarda Açık Erişim altyapıları da desteklenecektir.
Uygun olduğu durumlarda Açık Erişim yayın ücretleri, bireysel araştırmacılar yerine fon sağlayıcılar veya araştırma kurumları tarafından karşılanacaktır; tüm araştırmacıların çalışmalarını Açık Erişim olarak yayımlayabilmesi gerektiği kabul edilmektedir.
Fon sağlayıcılar, Açık Erişim dergi ve platformları için farklı iş modellerini destekler. Yayın ücretleri uygulandığında, bu ücretler sunulan yayın hizmetleriyle orantılı olmalı ve şeffaf bir yapıya sahip olmalıdır; böylece pazarın ve fon sağlayıcıların olası standartlaştırma ve ücret üst sınırı uygulamalarını değerlendirmesi mümkün olur.
Fon sağlayıcılar; hükümetleri, üniversiteleri, araştırma kuruluşlarını, kütüphaneleri, akademileri ve bilimsel dernekleri strateji, politika ve uygulamalarını—özellikle şeffaflığı sağlamak amacıyla—uyumlu hale getirmeye teşvik eder.
Bu ilkeler tüm akademik yayın türleri için geçerlidir; ancak monografiler ve kitap bölümleri için Açık Erişim’e geçiş süresinin daha uzun olacağı ve ayrı bir süreç gerektirdiği kabul edilmektedir.
Fon sağlayıcılar hibrit yayıncılık modelini desteklemez. Ancak tam Açık Erişim’e geçişe yönelik, net bir zaman çizelgesi olan ve yalnızca dönüştürücü anlaşmalar kapsamında, geçiş süreci olarak bu tür düzenlemelere sınırlı mali destek sağlanabilir.
Fon sağlayıcılar, uyumu izleyecek ve uyumsuz yararlanıcılar/hibe alanlar için yaptırım uygulayacaktır.
Fon sağlayıcılar, fonlama kararları sırasında araştırma çıktılarının değerlendirilmesinde; yayın kanalını, etki faktörünü veya diğer dergi metriklerini değil, çalışmanın özsel bilimsel değerini esas almayı taahhüt eder.
Daha fazla bilgi için: https://www.coalition-s.org/
Avrupa Açık Bilim Bulutu (European Open Science Cloud – EOSC), Avrupa Komisyonu tarafından; araştırmacılara, yenilikçilere, şirketlere ve vatandaşlara, araştırma, yenilik ve eğitim amaçları doğrultusunda verilerin, araçların, yayınların ve tüm EOSC kaynaklarının depolanması, erişilmesi ve yeniden kullanılması için varsayılan olarak açık, verimli ve disiplinler arası bir ortam sunmak amacıyla teşvik edilmektedir.
Daha fazla bilgi için: EOSC Portal
Açık Veri Nedir?
Veri; telif hakkı, patent veya diğer kontrol mekanizmalarına tabi olmaksızın herkes tarafından serbestçe kullanılabilen, yeniden işlenebilen ve dağıtılabilen veri türüdür. Verilerin açıkça paylaşılması, araştırmaların doğrulanabilirliğini sağlar ve bilimsel keşifleri hızlandırır.
Findable
Veriler ve üst veriler (metadata) benzersiz ve kalıcı tanımlayıcılar (DOI vb.) ile kolayca keşfedilebilir olmalıdır.
Accessible (Erişilebilir)
Veri kısıtlı olsa dahi üst veri her zaman açık olmalı; standart protokoller üzerinden erişilebilmelidir.
Interoperable (Birlikte Çalışabilir)
Veriler farklı sistemler, yazılımlar ve disiplinler arasında değişim yapılabilir ve anlamlandırılabilir formatlarda saklanmalıdır.
Reusable (Yeniden Kullanılabilir)
Veriler açık lisanslar (ör. Creative Commons) ve net kullanım şartları ile tanımlanarak gelecekteki çalışmalara temel oluşturmalıdır.
DMP, bir araştırma projesi süresince verilerin nasıl toplanacağını, belgeleneceğini, saklanacağını ve paylaşılacağını belirten dinamik bir dokümandır. TÜBİTAK ve Ufuk Avrupa (Horizon Europe) projelerinde DMP sunulması zorunludur.
Kurumsal ve fon sağlayıcı gereksinimlerine uygun Veri Yönetim Planı oluşturmak, gözden geçirmek ve paylaşmak için DMPonline aracından yararlanabilirsiniz.
“Veri Yönetim Planı Kontrol Listesi (Checklist for a Data Management Plan)” içeriğini buradan bulabilirsiniz.
Verilerinizin uzun ömürlü olması için açık ve standart formatlar tercih edilmelidir:
- Metin & Belge: Plain text (.txt), PDF/A, HTML
- Görsel & Hareketli Görüntü: TIFF, PNG, JPEG, MPEG, AVI
- Veri & Tablo: CSV, XML, JSON